Gün boyu vaktinin büyük bir kısmını harcadığın işin, farkında olmadan sağlığını etkiliyor olabilir. Meslek hastalıkları, yaptığın işin niteliğine veya çalışma ortamındaki koşullara bağlı olarak zamanla ortaya çıkan sağlık sorunlarıdır. Bu rehberde, hem fiziksel hem de ruhsal sağlığını iş hayatının risklerine karşı nasıl savunacağını ve yasal haklarını en güncel bilgilerle keşfedeceksin.
Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halidir. Bu durumlar aniden ortaya çıkan iş kazalarından farklı olarak, belirli bir maruziyet süresi sonunda (günler, aylar veya yıllar) sinsi bir şekilde gelişir.
Meslek hastalıkları neler?
Meslek hastalıkları; kimyasal, fiziksel, biyolojik veya psikolojik etkenlerin vücudunda bıraktığı hasarların genel adıdır. Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü’ne göre bu hastalıklar; kimyasal maddelerle olanlar, deri hastalıkları, solunum sistemi hastalıkları, bulaşıcı hastalıklar ve fiziksel etkenlerle olanlar şeklinde beş ana grupta sınıflandırılır.
Bu hastalıkların temel özelliği, iş ile hastalık arasında doğrudan bir “nedensellik bağı” bulunmasıdır. Yani işten ayrıldığında veya maruziyet bittiğinde hastalığın ilerlemesi durabilir veya semptomlar hafifleyebilir.
Hastalık grupları ve nedenleri
| Grup | Hastalık Türü | Temel Neden |
| A Grubu | Kimyasal Maddelerle Oluşanlar | Kurşun, cıva, çözücüler, gazlar. |
| B Grubu | Mesleki Cilt Hastalıkları | Temas dermatiti, deri kanserleri. |
| C Grubu | Pnömokonyozlar (Akciğer) | Silis tozu, kömür tozu, asbest. |
| D Grubu | Mesleki Bulaşıcı Hastalıklar | Şarbon, tüberküloz, hepatit. |
| E Grubu | Fiziksel Etkenlerle Oluşanlar | Gürültü, titreşim, radyasyon, basınç. |
En sık görülen meslek hastalıkları neler?
Dünya genelinde ve Türkiye’de en sık görülen meslek hastalıkları; kas-iskelet sistemi bozuklukları, işitme kayıpları ve toz kaynaklı akciğer hastalıklarıdır. Günümüzde ofis çalışanlarında bel fıtığı ve karpal tünel sendromu artarken, sanayi kollarında gürültüye bağlı işitme kayıpları ön plana çıkmaktadır.
- Kas ve İskelet Sistemi: Sürekli aynı hareketi yapmak (tekrarlayan zorlanmalar), ağır kaldırmak veya yanlış ergonomi; bel fıtığı, boyun ağrıları ve tendon iltihaplarına yol açar.
- İşitme Kayıpları: Yüksek gürültülü makinelerin bulunduğu ortamlarda koruyucu ekipman kullanmamak, geri dönüşü olmayan sinirsel işitme kayıplarına neden olur.
- Pnömokonyoz (Toz Hastalıkları): Maden, inşaat ve tekstil sektörlerinde solunan tozların akciğer dokusunda birikmesiyle oluşur (Silikozis gibi).
- Mesleki Dermatit: Temizlik, inşaat veya kuaförlük gibi kimyasallarla temasın yoğun olduğu işlerde deri tahrişleri ve alerjiler yaygındır.
Meslek hastalıklarından kendimizi nasıl koruruz?
Meslek hastalıklarından korunmanın birincil yolu, çalışma ortamındaki risk faktörlerini kaynağında yok etmek veya kişisel koruyucu donanımları doğru kullanmaktır. Kendi sağlığının sorumluluğunu almak için ergonomi kurallarına uymalı, düzenli sağlık kontrollerini aksatmamalı ve iş güvenliği eğitimlerine aktif katılım sağlamalısın.
- Ergonomiye Önem Ver: Masa başında çalışıyorsan ekran yüksekliğini göz hizasına ayarla, sandalyenin bel desteği olduğundan emin ol. Ayakta çalışıyorsan ağırlığı iki bacağına dengeli dağıt.
- Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): İşvereninin sağladığı maske, kulaklık, eldiven ve gözlük gibi ekipmanları “bir şey olmaz” demeden her zaman kullan.
- Mola Ver ve Egzersiz Yap: Uzun süre aynı pozisyonda kalma. Saat başı kısa esneme hareketleri yaparak kan dolaşımını canlandır.
- Hijyen Kurallarına Uy: Kimyasallarla veya tozla temas ediyorsan yemek yemeden önce ellerini iyice yıka ve iş kıyafetlerini günlük kıyafetlerinden ayrı tut.
Meslek hastalığına yakalanan çalışanın hakları neler?
Meslek hastalığı tanısı alan bir çalışan, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında geniş yasal haklara sahiptir. Bu haklar arasında geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri ve gerekli durumlarda protez/tedavi giderlerinin karşılanması yer alır.
- Geçici İş Göremezlik Ödeneği: Tedavi süresince çalışamadığın günler için SGK tarafından ödenen “rapor parası”dır.
- Sürekli İş Göremezlik Geliri: Eğer hastalık nedeniyle meslekte kazanma gücünü en az %10 oranında kaybettiysen, sana ömür boyu bağlanan aylıktır.
- Tazminat Hakları: İşverenin ihmali söz konusuysa, maddi ve manevi tazminat davası açma hakkın bulunur.
- İşten Kaçınma Hakkı: Ciddi ve yakın tehlike durumunda, gerekli önlemler alınana kadar çalışmaktan kaçınabilirsin.
Özet:
Meslek hastalıkları, iş yerindeki fiziksel, kimyasal veya biyolojik risklerin zamanla sağlığı bozmasıdır. Korunmak için KKD kullanımı ve ergonomi esastır. Tanı konulması durumunda çalışanlar; iş göremezlik ödeneği, sürekli gelir ve tazminat gibi geniş yasal haklara sahip olarak güvence altına alınırlar.
